“Pas op voor misinformatie over zonnebrand”, kopte verzekeringvergelijker Independer vorig jaar. Uit een door hen uitgezette enquête bleek dat vier op de tien Nederlanders denkt dat zonnebrand huidkanker kan veroorzaken. Net zoals andere zorgverleners krijgen ook huidtherapeuten te maken met patiënten die in foutieve informatie geloven. Maar ook huidtherapeuten zelf kunnen onverhoeds worden misleid.
Wondermiddel
“Er zijn verschillende soorten foutieve informatie,” vertelt wetenschapsfilosoof Stefan Gaillard. “Desinformatie is foutieve informatie die bewust wordt verspreid om anderen te misleiden. Misinformatie is foutieve informatie waarbij niet uitmaakt met wat voor intentie de informatie is verspreid.” Stefan deed eerder onderzoek naar nepnieuws, en focust zich nu bij de Radboud Universiteit op foutieve of overdreven claims vanuit de wetenschap. “Als een influencer bewust de foutieve claim verspreidt dat zonnebrand kanker veroorzaakt, en dat zij zelf een wondermiddel heeft ontdekt, dan is dat desinformatie. Als mijn buurman dit gelooft en het repost op zijn sociale media in zijn eigen netwerk, is het misinformatie.”
Volgens Stefan wordt er vaak gerefereerd aan gedegen onderzoek om een foute claim mee te onderbouwen, maar wordt er misleidend en selectief omgegaan met dat onderzoek. “Er wordt één claim uitgelicht die zonder context wordt gebruikt om desinformatie te ondersteunen. We zien ook vaak dat er ten onrechte een oorzakelijk verband wordt gelegd tussen twee factoren, terwijl dat er niet is. Als iemand bijvoorbeeld zegt dat mensen die rode wijn drinken ouder worden, suggereert dit dat het ouder worden een gevolg is van die rode wijn. Maar vermogende mensen drinken meer rode wijn, en hun welvaart houdt verband met het bereiken van een hogere leeftijd.”
Impact
“Misinformatie doet de druk op de zorg toenemen¹”, zegt Stefan. “Veel zorgverleners zijn meer consulttijd kwijt aan het wegnemen van zorgen die door misinformatie zijn ontstaan. Ook kan misinformatie ervoor zorgen dat mensen veel later in hun ziektetraject medische hulp zoeken, omdat ze eerst zelf van alles hebben uitgeprobeerd. Of dat ze het advies van de zorgverlener niet opvolgen. Zorgverleners geven aan dat ze steeds meer last krijgen van misinformatie.” Dit blijkt uit een enquête van de NOS en artsenfederatie KNMG.
Uit onderzoek² van Stefan en zijn collega’s is eerder gebleken dat mensen die weinig vertrouwen hebben in instituten en grote organisaties, vatbaarder zijn voor misinformatie. Dit kan verergeren als er dingen gebeuren die dit vertrouwen verder afbreken, zoals de toeslagenaffaire. “Iemand die misinformatie tot zich neemt, kan dit ook snel verspreiden in zijn of haar persoonlijk netwerk.” Volgens Stefan vertaalt het oneens zijn met bepaald overheidsbeleid, bijvoorbeeld tijdens de coronapandemie, zich in meer wantrouwen. “Mensen zijn geneigd de wetenschappelijke inzichten waarop het beleid is gebaseerd in twijfel te trekken, terwijl ze het eigenlijk gewoon oneens zijn met het beleid³.”
Behoeften
Misinformatie is verleidelijk omdat het een antwoord kan zijn op bepaalde onvervulde behoeften, zegt Stefan. “Er is veel behoefte aan meer preventieve zorg, bijvoorbeeld gericht op een gezonde leefstijl, maar daar gaat nu weinig geld naartoe. Dan is het begrijpelijk dat men zelf naar op zoek gaat naar manieren op het internet om nare toekomstige aandoeningen te voorkomen, ook als is er voor de supplementen waar ze dan bijvoorbeeld op stuiten geen of nog te weinig wetenschappelijk bewijs.” Stefan ziet dat er op het gebied van huidtherapie veel te doen is over zonnebrand. Ook ziet hij veel claims rondom wietolie en zogenaamde ‘natuurlijke’ producten.
Ook huidtherapeuten zelf kunnen onverhoeds misinformatie meenemen naar hun consult. Vaak met de beste bedoelingen: als zij de hulpvraag van hun patiënt met de beschikbare middelen niet kunnen beantwoorden kunnen ze zelf op zoek gaan en stuiten op misinformatie, of als de foutieve claim door een collega wordt verspreid. “Het is ook moeilijk voor mensen om met onzekerheid om te gaan. Zorgverleners moeten opletten dat ze niet te veel willen beloven, en aan de andere kant moeten ze proberen de onzekerheid te beperken.” Juist als de onzekerheid groot is gaan deze patiënten op zoek naar snelle antwoorden, vaak online.
Referenties
- Enquête KNMG en NOS: Medische desinformatie: een veelvoorkomend fenomeen in de spreekkamer. 20-05-2024.
- Hobma M, Gaillaird S; et al. Medische Informatie Ontworteld: Luisteren naar zorgen en kweken van gegrond vertrouwen, 26-05-2025.
- Hornsey MJ, Fielding KS. Attitude roots and Jiu Jitsu persuasion: Understanding and overcoming the motivated rejection of science. Am Psychol. 2017 Jul-Aug;72(5):459-473. doi: 10.1037/a0040437. PMID: 28726454.
- Lian OS, et al. Negotiating uncertainty in clinical encounters: A narrative exploration of naturally occurring primary care consultations. Soc Sci Med. 2021 Dec;291:114467. doi: 10.1016/j.socscimed.2021.114467. Epub 2021 Oct 9. PMID: 34653685.
